I C 477/20

Wyrok+Uzasadnienie

Sygn. akt I.C 477/20

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 lipca 2021 roku

Sąd Okręgowy w Suwałkach I Wydział Cywilny w składzie następującym:

Przewodniczący : SSO Cezary Olszewski

Protokolant : st. sekr. sąd. Małgorzata Przyborowska

po rozpoznaniu w dniu 8 lipca 2021 roku w Suwałkach

na rozprawie

sprawy z powództwa H. B.

przeciwko W. S. i E. S.

o ustalenie nieważności umowy

1.Oddala powództwo.

2. Przyznaje od Skarbu Państwa – Sądu Okręgowego w Suwałkach pełnomocnikowi powódki radcy prawnemu Ł. H. kwotę 13 284 zł (trzynaście tysięcy dwieście osiemdziesiąt cztery złote) w tym podatek VAT – za pomoc prawną powódce świadczoną z urzędu.

3. Odstępuje od obciążania powódki kosztami procesu należnymi stronie pozwanej.

SSO Cezary Olszewski

Sygn. akt I C 477/20

UZASADNIENIE

Powódka H. B. wystąpiła przeciwko W. S. i E. S. żądając stwierdzenia nieważności umowy dożywocia zawartej w dniu 17 października 2017 roku przed Notariuszem M. S., mocą której to umowy C. B. (1) (będący bratem powódki) przekazał na rzecz W. i E. S. zabudowaną nieruchomość w zamian za dożywotnie utrzymanie.

W uzasadnieniu pozwu powódka wskazywała, iż przekazujący nieruchomość C. B. (1) był osobą uzależnioną od alkoholu (i skazaną wyrokiem karnym) która to okoliczność miała zdaniem powódki istotny wpływ na świadomość dożywotnika w momencie zawierania umowy. Zdaniem powódki W. S. i E. S. wykorzystali nieświadomość dożywotnika celem wyłudzenia nieruchomości o znacznej wartości. Powódka zaznaczyła również, że wartość będącej przedmiotem umowy nieruchomości została oszacowana na kwotę 150 000zł, co w połączeniu z okolicznością śmierci dożywotnika w okresie niespełna 3 lat od zawarcia tejże umowy, zdaniem powódki jednoznacznie świadczy o braku ekwiwalentności wzajemnych świadczeń stron umowy. Powódka podnosiła również, że obecnie pozostaje zameldowana na pobyt stały w nieruchomości położonej w miejscowości (...), tj.: nieruchomości w której przebywał dotychczas C. B. (1). Pozwani jako nowi właściciele uniemożliwiają powódce swobodny dostęp do nieruchomości, co zmusiło ją jako nieposiadającą innego lokum do tymczasowego zameldowania w Ośrodku Interwencji Kryzysowych przy (...) Centrum Pomocy (...) w O..

Odpowiadając na pozew pozwani W. S. i E. S. żądali oddalenia powództwa jako bezzasadnego oraz zasądzenia od powódki kosztów procesu w tym kosztów zastępstwa procesowego.

Uzasadniając prezentowane w sprawie stanowisko pozwani podkreślali, iż pozostawali ze zmarłym C. B. (1) w bardzo bliskich stosunkach w okresie znacznie poprzedzającym zawarcie umowy dożywocia, traktując go jak członka własnej rodziny. Kwestionowali podnoszone przez powódkę okoliczności, co do braku ekwiwalentności wzajemnych świadczeń dożywotnika i obdarowanych, jak również zaprzeczali temu aby podpisując umowę C. B. (1) pozostawał w stanie wyłączającym świadomość i był zmanipulowany. Zdaniem W. i E. S. powódka nie jest w stanie miarodajnie ocenić okoliczności sprawy z uwagi na to, że w okresie ostatnich kilku lat przed śmiercią dożywotnika nie utrzymywała z nim żadnych kontaktów, właściwych dla członków najbliższej rodziny.

W toku postępowania, w następstwie wezwania przez Sąd, powódka jako wartość przedmiotu sporu wskazała kwotę 300 000 zł.

Sąd ustalił, co następuje:

Dnia 17 października 2017 roku w Kancelarii Notarialnej Notariusza M. S., mieszczącej się w O. przy ulicy (...) (...), C. B. (2) (zwany dalej również dożywotnikiem) i W. S. oraz E. S. (zwani dalej również jako obdarowani) zawarli umowę dożywocia za rep A Nr (...) mocą której C. B. (1) przeniósł na rzecz obdarowanych własność zabudowanej nieruchomości położonej w miejscowości J., gminie O., o powierzchni 5,2680 ha składającej się z działek oznaczonych numerami ewidencyjnymi (...), dla której Sąd Rejonowy w Olecku IV Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi KW nr (...) oraz zabudowanej nieruchomości rolnej położonej w miejscowości J., gminie O., o powierzchni 0,62 ha, stanowiącej działkę oznaczoną w ewidencji gruntów numerem (...), dla której Sąd Rejonowy w Olecku IV Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi KW nr (...), w zamian za co obdarowani W. S. i E. S. zobowiązali się zapewnić C. B. (1) utrzymanie, przyjąć go jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewniać mu odpowiednią pomoc i pielęgnację w chorobie oraz zapewnić mu z własnych środków pogrzeb, odpowiadający miejscowym zwyczajom.

Przed zawarciem umowy pozwani wspierali C. B. (1) m.in. pomagając mu w sprawach życia codziennego. Dokonali również inwestycji dom w którym przebywał, wymieniając okna, przyklejając na ściany i podłogę pomieszczeń glazurę i terakotę, dokonując zakupu kuchenki gazowej wraz z niezbędną infrastrukturą oraz dokonując montażu kominka.

Do momentu śmierci dożywotnika pozwani wypełniali względem C. B. (1) wszelkie zobowiązania wynikające z zawartej umowy dożywocia. W okresie 14 lat poprzedzających jego śmierć, śmierć, wszelkie dni Świąteczne spędzał u pozwanych. Również w okresie przebywania w szpitalu pozwani regularnie odwiedzali dożywotnika gdyż nikt z najbliższej rodziny z wyjątkiem siostry przebywającej na co dzień w Hiszpanii nie interesował się jego losem (vide: wyjaśniania informacyjne pozwanej E. S. k. 138v-139, zeznania świadka M. M. k. 140-140v., zeznania świadka T. S. k. 140v-141).

Wolę zawarcia umowy dożywocia celem uzyskania wcześniejszej renty dożywotnik przejawiał również wobec innych osób niepowiązanych rodzinnie. Przesłuchany w charakterze świadka na rozprawie w dniu 22 stycznia 2021 roku M. H. (będący znajomym C. B. (1)) oświadczył, iż ten za życia również złożył mu propozycję przekazania gospodarstwa w zamian za dożywocie (dowód: zeznania świadka M. H. k. 142v-143).

Celem wyjaśnienia wątpliwości co do świadomości dożywotnika w momencie zawierania umowy, dopuszczono m.in dowód z zeznań notariusza przed którym sporządzana była umowa. Zeznający w sprawie Notariusz M. S. wskazał, że gdyby w momencie zawierania umowy dożywocia, jak również w okresie stawiennictw w kancelarii, C. B. (1) jako dokonujący zbycia nieruchomości znajdował się w stanie po spożyciu alkoholu czy też wyłączającym świadomość, nie doszłoby do zawarcia umowy (dowód: zeznania notariusza M. S. k. 433v-434).

Jednocześnie celem rozwiania wątpliwości w przedmiocie autentyczności złożonego aktu notarialnego, wezwano notariusza przed którym była sporządzana umowa do przedłożenia oryginału wypisu tegoż aktu. Mając na uwadze obowiązek udowodnienia woli dożywotnika, pozwani przedłożyli również sporządzony w formie aktu notarialnego przez C. B. (1) testament, mocą którego spadkodawca do całości swojego spadku powołał jedynie pozwanego – W. S.. Do akt sprawy załączono ponadto oryginały dokumentów z Urzędu Miasta w O. oraz kopię umowy dożywocia z dnia 17 października 2017 roku potwierdzające wzór podpisu i charakter pisma dożywotnika (dowód: wypis aktu notarialnego - koperta k. 287, potwierdzona za zgodność kopia testamentu k. 183-184, dokumenty z UM w O. koperta k. 404, kopia umowy dożywocia k. 423-432).

Powyższe ustalenia zostały dokonane w oparciu o zgromadzoną w aktach sprawy dokumentację oraz zeznania świadków. Fakt spożywania przez C. B. (1) alkoholu potwierdzili wszyscy przesłuchani w sprawie świadkowie, jednakże kwestią sporną była częstotliwość i ilość spożywanego alkoholu. Stan zdrowia poprzedzający śmierć C. B. (1), w tym stwierdzony nowotwór potwierdziła zgromadzona w aktach sprawy dokumentacja medyczna (dowód: dokumentacja medyczna k. 204-284).

Mając na uwadze zaistniałe w sprawie okoliczności, na rozprawie w dniu 08 lipca 2021 roku oddalono wnioski dowodowe zgłoszone przez pełnomocnika powódki, w przedmiocie dopuszczenia dowodu z opinii biegłego z zakresu grafologii jak również biegłego z zakresu psychiatrii – z uwagi na nieprzydatność tych dowodów w kontekście pozostałego, zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego.

Sąd nie obdarzył przymiotem wiarygodności zeznań świadka R. W., siostry zmarłego C. B. (1), gdyż były one niespójne. Zeznając jako świadkek na rozprawie w dniu 22 stycznia 2021 roku potrafiła równocześnie wskazywać, iż jej brat (dożywotnik) nadużywał alkoholu, po czym w dalszych zeznaniach wskazała, że: „nie wie czy brat pił i ile” (dowód: zeznania świadka R. W. k. 141-142).

Sąd zważył, co następuje:

W ocenie Sądu powództwo jako niezadane podlegało oddaleniu, w związku z czym prowadzenie dalej idącego postępowania dowodowego w przedmiocie dopuszczenia dowodu z opinii biegłych z zakresu grafologii i psychiatrii, było bezcelowe.

Zainicjowane przez powódkę postępowanie było faktycznie roszczeniem o ustalenie nieważności umowy dożywocia zawartej między C. B. (1) a pozwanymi W. S. i E. S.. Na wstępie należało zatem ocenić czy powódka posiadała interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności powyższej umowy gdyż jego brak, już na wstępnym etapie, prowadziłby do oddalenia powództwa.

Interes prawny może być rozumiany jako potrzeba prawna wynikająca z określonej sytuacji prawnej w przypadku, gdy powstała sytuacja grożąca naruszeniem prawa przysługującego uprawnionemu, bądź też powstała wątpliwość co do jego istnienia i nie należy go ponadto utożsamiać z interesem jedynie ekonomicznym. Interes prawny jest kategorią obiektywną, zatem pod jego pojęciem należy w procesie rozumieć potrzebę uzyskania wyroku odpowiedniej treści, wywołaną rzeczywistym naruszeniem albo zagrożeniem określonej sfery prawnej. Ocena istnienia interesu prawnego po stronie powoda powinna uwzględniać jego cel i istotę w okolicznościach konkretnej sprawy, a przede wszystkim, czy istnieje możliwość uzyskania ochrony w drodze innego powództwa, zwłaszcza o świadczenie (vide: kom. do art. 189 k.p.c. pod red. T. Szaniły, wyd.10, 2019 r.).

Na kanwie powyższych rozważań uznać należało, iż w niniejszej sprawie powódka H. B. jako siostra zmarłego dożywotnika C. B. (1) występując z niniejszym powództwem posiadała interes prawny w uzyskaniu korzystnego rozstrzygnięcia, szczególnie, że w przypadku wystąpienia z powództwem o stwierdzenie nabycia spadku po w/w pozostawałaby w kręgu spadkobierców. Jednocześnie powódka pozostaje zameldowana w budynku mieszkalnym znajdującym się na spornej nieruchomości i przejawia wolę jej zamieszkania, co tylko potwierdzało materializację interesu prawnego po stronie H. B.. Interes prawny może również sprowadzać się do potrzeby ochrony praw w określony sposób lub w kreślonym zakresie.

Dokonując oceny pozostałych ustalonych w przedmiotowej sprawie okoliczności Sąd doszedł do konkluzji, iż roszczenie powódki było bezzasadne. Wnosząc o stwierdzenie nieważności umowy dożywocia datowanej na dzień 17 października 2017 roku powódka swoją argumentację obudowała na art. 82 k.c. który stanowi, że nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Dotyczy to w szczególności choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego, chociażby nawet przemijającego, zaburzenia czynności psychicznych. W orzecznictwie stan wyłączający świadomość rozumiany jest jako brak rozeznania, niemożność rozumienia zachowań własnych i cudzych, niezdawanie sobie sprawy ze znaczenia i skutków własnego postępowania, natomiast stan wyłączający swobodę ma miejsce w przypadku występowania niemożliwego do przełamania wewnętrznego przymusu postąpienia w określony sposób (por. wyr. SN z 18.5.2016 r., V CSK 578/15, L.). Wyłączenie świadomości lub swobody będzie miało miejsce w szczególności w przypadku choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego lub innego rodzaju zaburzenia czynności psychicznych, jak np. alkoholizm, narkomania (por. K. Pietrzykowski, w: Pietrzykowski, Komentarz, 2015, t. I, art. 82, Nb 15, s. 385; S. Rudnicki, R. Trzaskowski, w: Gudowski, Komentarz, 2014, Ks. I, art. 82, Nb 1, s. 677; M. Gutowski, w: Gutowski, Komentarz, t. I, art. 82, Nb 15, s. 569).

Na gruncie niniejszej sprawy okolicznością udowodnioną był stan spożywania przez C. B. (1) alkoholu, jednakże w toku prowadzonego postępowania, przesłuchując świadków, nie dało się ustalić jak to twierdziła powódka, że jej brat był osoba uzależnioną i notorycznie spożywającą alkohol, który to stan wyłączał świadome podejmowanie decyzji zarówno w sprawach życia codziennego jak i sprawach o wyższej wadze, jak m.in. zawarcie spornej umowy dożywocia. Twierdzeń tych nie potwierdziła również dokumentacja medyczna dożywotnika. Podobnie Sąd pragnie zwrócić uwagę, że sam fakt, iż był on osobą spożywająca alkohol nie daje podstaw do uznania, że nie był on w stanie w sposób świadomy i swobodny złożyć oświadczenie woli z wszystkimi związanymi z tą czynnością konsekwencjami.

Ocena materiału dowodowego sprawy nie pozwoliła uznać, iż czynność prawna dokonana przez brata powódki stanowiła czynność wadliwą. Zgromadzone dowody nie dały podstaw do wnioskowania, iż w chwili zawierania umowy dożywotnik znajdował się w stanie wyłączającym swobodne podjęcie decyzji bądź wyrażenie woli. C. B. (1) w dacie zawierania umowy dożywocia był świadomy znaczenia następstw zawieranej umowy.

Nie znaleziono również podstaw mogących skutkować skutecznym zakwestionowaniem zeznań przesłuchanego w sprawie notariusza, który wskazywał, iż przed sporządzeniem aktu notarialnego każdorazowo wyjaśnia stronom podejmowane czynności. Podkreślał przy tym, że gdyby istniało podejrzenie, że dożywotnik pozostaje pod wpływem alkoholu lub w stanie wyłączającym jego świadomość umowa nie zostałaby zawarta. O świadomości dożywotnika świadczył przy tym fakt, iż musiał on, przed sporządzeniem umowy, pobrać własnoręcznie dokumenty potwierdzające własność przekazywanych nieruchomości.

Ponadto z ustalonych w sprawie okoliczności wynikało, że C. B. (1) był osobą swobodnie, zawierającą umowy w formie pisemnej związane z codziennym funkcjonowaniem.

Przedłożona do akt sprawy dokumentacja medyczna nie pozwoliła również w ocenie Sądu potwierdzić zarzutów powódki w zakresie spożywania przez w/w nadmiernych ilości alkoholu, która to okoliczność mogła być zakwalifikowana jako wyłączająca świadome podejmowanie decyzji.

Przy czym, co już wskazano, sam fakt spożywania alkoholu, nie stanowi samoistnie przesłanki automatycznie wyłączającej świadomość konsekwencji podejmowanych działań (zawieranych umów). Niezbędnym do zaistnienia wady oświadczenia woli jest bowiem stwierdzenie, że w chwili zawierania umowy składający oświadczenie woli nie miał świadomości tego, co czyni.

Bezpośrednią przyczyną oddalenia wniosku w przedmiocie dopuszczenia dowodu z opinii biegłego z zakresu grafologii i psychiatrii był wynik analizy Sądu w zakresie podpisów złożonych przez C. B. (1), które to podpisy, na znajdujących się w aktach sprawy dokumentach oraz umowie dożywocia, nie różniły się od siebie żadnymi istotnymi szczegółami. Podpisy dożywtonika złożone na umowie dożywocia (k. 4 i k. 432) jak również na dokumentach dostarczonych przez Urząd Miasta w O. (k. 404) przedstawiały w ocenie Sądu tożsamy charakter pisma i wzór podpisu.

W tych okolicznościach wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłych Sąd uznał za niecelowy. Szczególnie, że zgodnie z normą zawartą w art. 278 § 1 k.p.c. w wypadkach wymagających wiadomości specjalnych sąd po wysłuchaniu wniosków stron co do liczby biegłych i ich wyboru może wezwać jednego lub kilku biegłych w celu zasięgnięcia ich opinii. Powołana regulacja dopuszcza możliwość przeprowadzenia dowodu opinii biegłego pod warunkiem wystąpienia wątpliwości wymagających wiadomości specjalnych, jednakże ostateczna decyzja o zasadności dopuszczenia takiego dowodu pozostaje w gestii Sądu, który stwierdzając brak zasadności powództwa winien dążyć do ograniczenia generowania zbędnych kosztów postępowania.

Reasumując Sąd pragnie zaznaczyć, że roszczenie o stwierdzenie nieważności sporządzenia umowy darowizny w stanie wyłączającym świadome albo swobodne podjęcie decyzji i wyrażenie woli, znajdujące oparcie w art. 82 k.c., wymaga wykazania przynajmniej przemijającego zaburzenia czynności psychicznych, prowadzącego do wyłączenia świadomości, albo uniemożliwienia powzięcia decyzji i swobodnego wyrażenia woli, w chwili składania oświadczenia o darowiźnie. Na kanwie powyższych ustaleń w sprawie, Sąd nie znalazł jednakże podstaw aby ocenione powództwo przez pryzmat przepisów o wadach oświadczenia woli uznać za zasadne, co musiało skutkować jego oddaleniem – pkt. 1.

O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej powódce z urzędu w w wysokości 13284 zł orzeczono w punkcie 2 sentencji, na podstawie § 8 pkt 8 w zw. z § 4 ust. 2 i 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (tj. z dnia 30 listopada 2018 r. Dz.U. z 2019 r. poz. 68). Za podwyższeniem stawki należnego wynagrodzenia przemawiał w ocenie Sądu nakład pracy jaki poniósł pełnomocnik w związku z przygotowania się do prowadzenia sprawy, czas poświęcony na sporządzenie i złożenie pism procesowych w imieniu klientki oraz stawienie się na pięciu terminach rozpraw.

O kosztach powstałych pomiędzy powódką a pozwanymi orzeczono jak w punkcie 3 sentencji, na podstawie art. 102 k.p.c., uznając, za niesłuszne obciążenie powódki, jako strony znajdującej się w trudnej sytuacji materialnej, obowiązkiem zwrotu pozwanym kosztów zastępstwa prawnego.

SSO Cezary Olszewski